کشفی در تاریخ کتابخانهها؛
کشف یک کتابخانه باستانی در اسپانیا و رد پای آیین میترائیسم
باستانشناسان دانشگاههای کوردوبا و گرانادا با بررسی محوطه باستانی «فوئنته آلامو» در اسپانیا، شواهدی یافتهاند که نشان میدهد این مجموعه احتمالاً قدیمیترین کتابخانه شناختهشده در شبهجزیره ایبری را در خود جای داده است؛ کشفی که در صورت تأیید، این بنا را به غربیترین کتابخانه امپراتوری روم نیز تبدیل خواهد کرد.
به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، به نقل از یوورنیوز، پژوهشگران دانشگاههای کوردوبا و گرانادا با انتشار نتایج پژوهشی در مجله «باستانشناسی مدیترانه» از کشف شواهدی خبر دادهاند که نشان میدهد محوطه باستانی «فوئنته آلامو» در شهر «پوئنته خنیل» جنوب اسپانیا، احتمالاً قدیمیترین کتابخانه شناختهشده در شبهجزیره ایبری را در خود جای داده است؛ کشفی که در صورت تأیید نهایی، این بنا را به غربیترین کتابخانه شناختهشده در سراسر امپراتوری روم نیز تبدیل خواهد کرد.
بر اساس این پژوهش، اتاق شماره ۱۰ این محوطه باستانی که سالها بهعنوان نیایشگاهی برای «میترا» شناخته میشد، در واقع ممکن است نمونهای اولیه از یک کتابخانه رومی باشد. میترا، ایزدی با ریشههای ایرانی بود که در دورهای متأخر به آیین رسمی امپراتوری روم راه یافت و تا پیش از این، باستانشناسان کاربری مذهبی این فضا را محتملتر میدانستند.
محوطه «فوئنته آلامو» پیشینهای طولانی دارد. این مجموعه در سده نخست پیش از میلاد بهعنوان یک مرکز آبدرمانی ساخته شد، اما بعدها متروک ماند و در حدود سده سوم میلادی به یک ویلای رومی تبدیل شد. پژوهشگران تاریخ دقیقی برای تبدیل اتاق شماره ۱۰ به کتابخانه ارائه نکردهاند، اما معتقدند این مجموعه در دو سده بعد به اوج شکوفایی خود رسید و سرانجام در سده ششم میلادی بار دیگر دستخوش تغییرات معماری شد.
برای روشن شدن کاربری واقعی این اتاق، پژوهشگران از روشی موسوم به «دستور زبان شکل» استفاده کردند؛ روشی که با تحلیل نحوه قرارگیری و ارتباط عناصر معماری، امکان شناسایی کاربری فضاهای تاریخی را فراهم میکند. نتایج این بررسی نشان داد که ویژگیهای معماری اتاق شماره ۱۰ با ساختار شناختهشده کتابخانههای رومی همخوانی قابلتوجهی دارد.
به گفته پژوهشگران، این اتاق دارای فضایی نیمگنبدی، طاقچههای مستطیلشکل که احتمالاً محل استقرار قفسههای کتاب بودهاند، طاقچههای نیمدایره، سکویی مرتفع و اتاقهای جانبی است؛ بخشهایی که میتوانستهاند برای نگهداری آثار، فعالیتهای پژوهشی یا امور مرتبط با کتابخانه مورد استفاده قرار گیرند. مجموعه این ویژگیها، فرضیه کتابخانه بودن این فضا را تقویت میکند.
پژوهشگران تأکید کردهاند اهمیت این کشف تنها به قدمت احتمالی بنا محدود نمیشود، بلکه معماری «فوئنته آلامو» ترکیبی کمنظیر از شواهد را در خود حفظ کرده است؛ شواهدی که امکان بررسی دقیقتر کاربری این فضا را فراهم میکند و پژوهش را از سطح یک فرضیه فراتر میبرد.
در صورت تأیید نهایی این فرضیه، کتابخانه «فوئنته آلامو» نهتنها قدیمیترین کتابخانه شناختهشده در شبهجزیره ایبری خواهد بود، بلکه عنوان غربیترین کتابخانه شناختهشده در قلمرو امپراتوری روم را نیز به خود اختصاص خواهد داد. همچنین این بنا به دلیل وضعیت مطلوب حفظشدگی، یکی از سالمترین نمونههای برجایمانده از کتابخانههای رومی به شمار خواهد رفت؛ موضوعی که میتواند اطلاعات ارزشمندی درباره معماری، سازمان فضایی و شیوه نگهداری آثار مکتوب در کتابخانههای جهان باستان در اختیار پژوهشگران قرار دهد.