مدیر نشر فرمنش در گفتوگو با ایبنا؛
سال پرریسک ناشران؛ تولید کتاب باید به تقاضای واقعی نزدیک شود
مدیر نشر فرمنش، افزایش و نوسان هزینههای کاغذ و چاپ، کاهش قدرت خرید مخاطبان و دشواری پیشبینی تقاضا را مهمترین چالشهای ناشران در نیمه نخست ۱۴۰۵ دانست و تولید مرحلهای و متناسب با تقاضای واقعی را راهکار کاهش ریسک ارزیابی کرد.
مریم رونق، مدیر انتشارات فرمنش در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، با ارزیابی وضعیت بازار کتاب در ششماهه نخست ۱۴۰۵ عنوان کرد: به نظرم ششماهه نخست امسال از نظر فعالیت ناشران، یکی از پیچیدهترین دورههای سالهای اخیر بود. مهمترین مسئله، افزایش و نوسان شدید هزینههای تولید، بهویژه قیمت کاغذ و هزینههای چاپ، است. در این مدت تقریباً مرتب با قیمتهای جدید کاغذ و چاپ مواجه بودهایم و همین مسئله، برنامهریزی برای تولید را بسیار دشوار کرده است.
وی ادامه داد: مسئله فقط افزایش هزینه تولید نیست؛ پیشبینی میزان تقاضا و فروش نیز دشوار شده است. در حوزه کتابهای دانشگاهی و تخصصی، دستکم براساس تجربه ما، هم از نظر ریالی و هم از نظر تعداد، با کاهش فروش مواجه بودهایم.
رونق، با بیان اینکه در این مدت قدرت خرید مخاطب کاهش پیدا کرده است، افزود: در چنین شرایطی خرید کتاب بیشتر زمانی انجام میشود که مخاطب واقعاً به آن نیاز داشته باشد؛ یعنی اگر خرید کتاب برای او ضرورت نداشته باشد، معمولاً به تعویق میافتد، در کنار این مسائل، محدودیتهای ناشی از تحریمها و دشواری ارتباطات و مبادلات بینالمللی نیز همچنان بر فعالیت ناشران اثرگذار است و در شرایط جنگی، آثار این محدودیتها بیشتر خود را نشان میدهد.
وی با طرح این موضوع که در حوزه کتابهای دانشگاهی، وضعیت دانشگاهها نیز عامل مهمی است، توضیح داد: تعطیلی و اختلال در فعالیت دانشگاهها در ششماهه نخست سال موجب شده نتوانیم براساس الگوی معمول سالهای گذشته برای میزان تقاضا برنامهریزی کنیم؛ بنابراین باید دید در ششماهه دوم، کلاسهای دانشگاهی با چه شرایطی برگزار خواهند شد و دانشجویان تا چه اندازه توان و تمایل خرید کتاب خواهند داشت.
مدیر انتشارات فرمنش با طرح این موضوع که مسئله اصلی بازار نشر در حال حاضر فقط افزایش هزینهها نیست، گفت: مسئله اصلی ترکیب افزایش هزینه تولید با کاهش قدرت خرید، محدودیتهای بینالمللی و دشوار شدن پیشبینی تقاضاست، این ترکیب، ریسک تصمیمگیری برای ناشر را به شکل قابل توجهی افزایش داده است.
تولید مرحلهای و متناسب با تقاضا
رونق با اشاره به راهکارهای تولید کتاب با کمترین ریسک برای ناشران نیز گفت: در شرایط فعلی، به نظرم مهمترین راهکار، حرکت از تولید با شمارگان زیاد به سمت تولید مرحلهای و متناسب با تقاضاست؛ بهخصوص برای ناشران تخصصی و دانشگاهی، تولید در شمارگان کمتر و در بازههای زمانی کوتاهتر میتواند ریسک خواب سرمایه و باقی ماندن موجودی در انبار را کاهش دهد.
وی با بیان اینکه این کاری است که سالهای اخیر کموبیش به آن روی آورده بودیم، افزود: درباره کتابهای دانشگاهی، همچنان میتوان تا حدی براساس زمان آغاز سال تحصیلی و دورههای امتحانات میانترم و پایانترم، یک پیشبینی اولیه از تقاضا داشت، در کتابهای تخصصی نیز میتوان با توجه به نیاز جامعه مخاطب و میزان تقاضای قبلی، تصمیمگیری محتاطانهتری انجام داد.
رونق با طرح این موضوع که نسخه الکترونیک نیز میتواند بخشی از این نیاز را پوشش دهد، گفت: البته در حوزه کتابهای دانشگاهی و تخصصی، هنوز نمیتوان کتاب فیزیکی را بهطور کامل کنار گذاشت و به نظرم این دو قالب در شرایط فعلی بیشتر مکمل یکدیگر هستند تا جایگزین یکدیگر.
به گفته وی، نکته مثبت این است که مراکز چاپ نیز تا حدی خود را با این شرایط وفق دادهاند و بسیاری از آنها میتوانند سفارشهای کمتیراژ را با سرعت مناسبی انجام دهند؛ بنابراین امروزه امکان اینکه ناشر بهجای سرمایهگذاری سنگین در ابتدای کار، مقدار محدودی تولید کند و درصورت مشاهده تقاضا، چاپ را تکرار کند، بیشتر از گذشته فراهم شده است.
وی همچنین گفت: در واقع، در شرایط فعلی شاید مهمتر از اینکه ناشر دقیقاً چه تعداد کتاب تولید میکند، این باشد که بتواند تولید خود را مرحلهای کند و تصمیم تولید را تا حد امکان به تقاضای واقعی نزدیک نگه دارد.
لزوم بازنگری مداوم در برنامهها
رونق، همچنین در پاسخ به این سوال که ناشران در شرایط بحران چگونه باید برای مجموعه خود برنامهریزی داشته باشند، افزود: باید توجه داشته باشیم که تجربه نشر در هر بحران و جنگی لزوماً قابل تعمیم به شرایط کشور دیگر نیست؛ برای مثال، شرایطی که صنعت نشر اوکراین در سالهای اخیر تجربه کرده، از نظر فرهنگی و اقتصادی با شرایطی که در ایران با آن مواجهیم یکسان نیست. اوکراین در شرایط جنگی، در کنار آسیبهای مستقیم جنگ، از حمایتها و ارتباطات گسترده بینالمللی برخوردار است؛ در حالی که صنعت نشر ایران سالهاست علاوه بر مشکلات اقتصادی داخلی، با آثار تحریمها و محدودیتهای بینالمللی در تأمین مواد اولیه، نقلوانتقال مالی و ارتباط با بازارهای خارجی نیز مواجه است.
وی ادامه داد: بنابراین نمیتوان نسخهای را که برای ناشر اوکراینی قابل اجراست، مستقیماً برای ناشر ایرانی در نظر گرفت و از این نظر، شاید تجربه سوریه برای ناشران ایرانی قابل تأملتر باشد.
مدیر نشر فرمنش در این زمینه توضیح داد: در سالهای جنگ سوریه، ناشران با افزایش شدید هزینه کاغذ، چاپ و حملونقل و همچنین کاهش قدرت خرید مخاطبان مواجه شدند؛ در یک گزارش از وضعیت نشر سوریه، یکی از ناشران از کاهش حدود ۸۰ درصدی فروش داخلی خود صحبت کرده و توضیح داده است که برای ادامه فعالیت، بیش از گذشته به نمایشگاهها و بازارهای خارج از کشور متکی شده است؛ هرچند همزمان تحریمها و محدودیتهای خارجی، دسترسی آنها به برخی بازارهای بینالمللی را نیز دشوار کرده بود.
به گفته رونق، در چنین شرایطی، ناشران معمولاً ناچار میشوند شکل فعالیت خود را تغییر دهند؛ شمارگان را کاهش دهند، تولید را به عناوینی محدود کنند که احتمال تقاضای آنها بیشتر است، چاپ را مرحلهای انجام دهند و تا حد امکان از روشهای مختلف توزیع و قالبهای دیجیتال استفاده کنند. در واقع، مسئله فقط ادامه دادن یا متوقف کردن نشر نیست؛ بلکه ناشر باید بتواند با منابع محدود، تصمیم بگیرد که چه چیزی را، در چه زمانی و با چه شمارگانی تولید کند.
وی با بیان اینکه این تجربه برای ناشران ایرانی نیز قابل توجه است، گفت: البته شرایط ایران با سوریه هم یکسان نیست، اما یک وجه مشترک مهم وجود دارد؛ وقتی بحران اقتصادی و جنگ با محدودیتهای بینالمللی و کاهش قدرت خرید جامعه همراه میشود، امکان برنامهریزی بلندمدت برای ناشر بسیار محدود میشود، در چنین شرایطی، انعطافپذیری، کاهش ریسک تولید، حفظ ارتباط با مخاطب و پیدا کردن راههای مختلف برای ادامه فعالیت، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
رونق افزود: بنابراین فکر میکنم در شرایط فعلی، ناشر ایرانی بیش از هر چیز به امکان تصمیمگیری سریع و بازنگری مداوم در برنامههای خود نیاز دارد؛ یعنی بتواند متناسب با شرایط روز، تولید را کم یا زیاد کند، یک پروژه را موقتاً متوقف کند یا مسیر دیگری برای عرضه و فروش آن پیدا کند.
تصمیمگیری مرحلهای و مدیریت هزینهها؛ چشمانداز ششماهه دوم
مدیر نشر فرمنش همچنین با اشاره به پیشبینی دقیق ششماهه دوم با توجه به شرایط فعلی، گفت: پیشبینی بسیار دشوار است؛ واقعیت این است که در شرایط موجود، گاهی حتی پیشبینی یک هفته آینده نیز با بدون قطعیت همراه است؛ بنابراین پیشبینی ششماه آینده با اتکا به روندهای معمول سالهای گذشته چندان امکانپذیر نیست.
وی افزود: در حوزه نشر دانشگاهی، وضعیت دانشگاهها یکی از متغیرهای مهم خواهد بود و باید دید فعالیت آموزشی در ششماهه دوم با چه شرایطی ادامه پیدا میکند؛ از طرف دیگر، روند قیمت کاغذ، چاپ و سایر هزینههای تولید و همچنین قدرت خرید مخاطبان نیز مستقیماً بر میزان تقاضا و تصمیم ناشران اثر خواهد گذاشت.
رونق، با بیان اینکه فکر میکنم در ششماهه دوم بیش از آنکه بتوانیم بر یک برنامه ثابت تکیه کنیم، باید بر تصمیمگیری مرحلهای و مدیریت هزینهها تمرکز داشته باشیم، تاکید کرد: ناشر باید بتواند در فواصل کوتاه شرایط را ارزیابی کند، تولید را براساس تقاضا تنظیم کند و درصورت تغییر شرایط، تصمیم قبلی خود را بازنگری کند؛ حتی اگر لازم باشد برای مدتی تولید یا اجرای یک برنامه مشخص، متوقف شود.
به گفته وی، به نظرم در شرایط بحران و ابهام، انعطافپذیری اهمیت زیادی پیدا میکند، باید بتوانیم راهحلهای مختلف و حتی موقتی را امتحان کنیم و براساس شرایط واقعی بازار، تصمیم بعدی را بگیریم.