به همت انجمن صنفی ویراستاران برگزار میشود؛
کارگاه «دستور زبان فارسی؛ رویکردی زایشی به بنیادهای دستور زبان»
کارگاه «دستور زبان فارسی (رویکردی زایشی به بنیادهای دستور زبان)» به همت انجمن صنفی ویراستاران در ۱۴ جلسه برگزار میشود.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، کارگاه «دستور زبان فارسی (رویکردی زایشی به بنیادهای دستور زبان)» با تدریس مزدک انوشه و به همت انجمن صنفی ویراستاران، از پانزدهم مهر ۱۴۰۵ در ۱۴ جلسه به شکل برخط برگزار میشود.
مزدک انوشه در گفتوگو با ایبنا، درباره مخاطبان این کارگاه و اینکه آیا مباحث آن برای نویسندگان، مؤلفان، مترجمان و دیگر اهالی قلم نیز سودمند است، گفت: دانستن دستور زبان برای همه کسانی که بهجد با نوشتن سروکار دارند و نگارش بخشی از حرفه یا علاقه آنهاست، سودمند است.
وی افزود: آشنایی با دستور، گذشته از آنکه زبانور را به ظرافتهای زبان خود مسلط میکند و زمینه درستنویسی را فراهم میآورد، کمک میکند خلاقیت زبانی او نیز در بیان اندیشه رشد و تقویت شود. خلاقیت زبانی فقط به کار بردن واژهها و اصطلاحات گنجینه واژگانی زبان محدود نمیشود و ساختهای دستوری و گونهگونیهای آن را نیز دربرمیگیرد.
انوشه درباره مفهوم «رویکرد زایشی به بنیادهای دستور زبان» و تفاوت آن با شیوههای معمول آموزش دستور زبان توضیح داد: دستور زایشی که به کوشش نوآم چامسکی پیریزی شده، در سنت عقلگرایی ریشه دارد و زبان را همچون پدیدهای طبیعی و شناختی، با رویکردی علمی و برپایه شواهد تجربی مطالعه میکند.
وی گفت: در این رویکرد، دادههای زبانی همان شواهد تجربی هستند که دستمایه توصیف، بررسی و فرضیهپردازی قرار میگیرند و پژوهشگر میکوشد با تحلیل و تبیین این دادهها در چارچوب نظری منسجم، به شناخت نظام زبانی ذهن گویشور، یا آنچه «توانش زبانی» نامیده میشود، نزدیک شود.
این زبانشناس افزود: مفهوم دستور زبان در دستور زایشی گستردهتر از تعبیر سنتی آن است و فقط صرف و نحو را دربرنمیگیرد. مراد از دستور زبان، یا به تعبیری توانش زبانی، مجموعه دانش زبانیای است که اهل زبان آن را ناخودآگاه فرامیگیرند و بر اساس آن میتوانند ساختهای زبانی را تولید و درک کنند.
وی ادامه داد: از این منظر، برخلاف رهیافتهای تجویزی به دستور که در سنتهای دستورنویسی زبانهای جهان مییابیم، دستور زایشی در پی آن است که به توصیف و تبیین نظام واقعی زبان، آنگونه که در ذهن اهل زبان جریان دارد، بپردازد.
توانش و کنش زبانی چه تفاوتی دارند؟
انوشه در توضیح دو مفهوم «توانش» و «کنش» زبانی گفت: توانش زبانی آن دانش نهان و ذهنی است که هر گوینده و شنوندهای از زبان مادری خود در اختیار دارد و به کمک آن میتواند ساختهای زبانی بیشماری را تولید و درک کند، خطاهای دستوری را بازشناسد و ابهامهای زبانی را تشخیص دهد.
وی افزود: توانش در این معنا به نظام دانشی مشترک و انتزاعی زبان مربوط است و ویژگیهایی مانند گویش فردی، سبک شخصی یا موقعیت اجتماعی کاربرد زبان، موضوع مستقیم آن نیست. در مقابل، کنش به کاربرد عینی زبان در موقعیتهای واقعی اشاره دارد؛ یعنی آنچه زبانور در گفتار یا نوشتار تولید میکند و شنونده یا خواننده درک میکند.
این مدرس دانشگاه ادامه داد: کنش زبانی ممکن است تحت تأثیر عوامل گوناگون بیرونی و درونی، مانند حافظه، تمرکز، شرایط ارتباطی و خطاهای تولیدی قرار بگیرد. ازاینرو، دستور زایشی عمدتاً بر توصیف و تبیین توانش زبانی، یعنی نظامی که زیربنای کاربرد زبان است، تمرکز دارد.
مرز میان نادرستی زبانی، تنوع زبانی و انتخاب سبکی
وی درباره یکی از چالشهای اهل قلم، از جمله مترجمان و ویراستاران، یعنی تشخیص مرز میان «نادرستی زبانی»، «تنوع زبانی» و «انتخاب سبکی» گفت: روشمند بودن و برخورداری از چارچوب نظری مشخص، از ضرورتهای پژوهش در هر شاخهای از دانش است. دستور زایشی و زیرشاخههای نظری آن نیز ابزارها و روشهای استدلالی مشخصی برای مطالعه زبان فراهم میکنند.
انوشه افزود: آشنایی با مبانی دستور زایشی و شیوه استدلال در این چارچوب میتواند زمینهساز نوعی «اجتهاد زبانی» باشد؛ یعنی متخصص به جای تکیه بر فهرستی از بایدها و نبایدهای ازپیشتعیینشده، بتواند بر اساس شواهد و تحلیلهای زبانی، درباره ساختهای مختلف داوری کند.
وی ادامه داد: این نگاه نظری به کسانی که با زبان بهمثابه یک مسئله پژوهشی سروکار دارند نیز کمک میکند تا در ارزیابی ساختها و سازههایی که پیشتر مغفول ماندهاند، یا در مواجهه با پدیدههای تازهای که در زبان سر برمیآورند، دست به استدلال، تحلیل و تعمیم بزنند.
این زبانشناس گفت: به بیان دیگر، هدف فقط تشخیص «درست» و «نادرست» نیست؛ بلکه دریافت این مسئله مهم است که یک ساخت چرا و در چه شرایطی ممکن یا ناممکن است و چه تفاوتی با ساختهای دیگر دارد.
دستاورد شرکتکنندگان پس از ۱۴ جلسه
انوشه درباره مهارتهایی که شرکتکنندگان در پایان ۱۴ جلسه این کارگاه به دست خواهند آورد، گفت: آشنایی با مقدمات، مفاهیم و مبانی نظری دستور زایشی و نیز تحلیل ساختارهای صرفینحوی زبان فارسی در این چارچوب نظری، هدف اصلی این کارگاه است.
وی افزود: امیدوارم این دوره به علاقهمندان کمک کند تا در کنار فراگیری روشی نظریهمحور و دادهبنیاد برای تحلیل دستور، بهتدریج توانایی خواندن منابع پیشرفتهتر را نیز به دست آورند و بتوانند به سراغ مقالات و کتابهای فراوانی بروند که در این حوزه به فارسی و زبانهای دیگر نوشته شدهاند.
وی تأکید کرد: کارگاه قرار نیست صرفاً مجموعهای از قواعد دستور و درستنویسی را در اختیار شرکتکنندگان بگذارد؛ هدف مهمتر آن است که آنان با شیوهای علمی با مسائل زبانی برخورد کنند. چنین مهارتی میتواند در ترجمه، ویرایش و نگارش، بهویژه در مواجهه با ساختهای پیچیده یا مواردی که منابع دستوری پاسخ روشنی به آنها نمیدهند، سودمند باشد.
از ساختار فعل تا واژهسازی
مدرس کارگاه «دستور زبان فارسی» درباره سرفصلهای آموزشی این دوره نیز توضیح داد: در حد عنوان، برخی از مهمترین مباحث و سرفصلهای دوره عبارتاند از ساختار تصریفی فعل و تمایز عناصری مانند زمان، نمود، وجه و جهت که در ساخت فعل بازتاب مییابند؛ انواع فعلهای دستوری در زبان فارسی، مانند فعلهای سبک، کمکی و پیاپی؛ تفاوت مفاهیمی مانند مقوله دستوری، نقش دستوری و نقش معنایی؛ مفهوم محمول و انواع آن برپایه ظرفیت؛ وابستههای اجباری و اختیاری محمول و تمایز متمم و ادات.
وی افزود: اسنادیسازی و تفاوت بندهای وابسته متممی و موصولی، گونههای حذف عناصر و سازههای جمله، ضمیراندازی و ضمایر ارجاعی و غیرارجاعی در فارسی و مفاهیم بنیادین ساختواژه، مانند تکواژ، پایه، ستاک و ریشه، در کنار شگردهای واژهسازی، از دیگر مباحث این دوره است.
انوشه همچنین ادامه داد: در کنار این مباحث، تلاش میکنیم شرکتکنندگان با شیوه تحلیل دادههای زبانی نیز آشنا شوند؛ یعنی به جای آنکه صرفاً تعاریف و اصطلاحات را بیاموزند، با دادههای واقعی زبان فارسی مواجه شوند، درباره آنها پرسش مطرح کنند و با استفاده از شواهد و استدلال، به تحلیل و تعمیم برسند.